Apa Dia Batu Akik / Akek?
Dalam kalangan orang Melayu, terutama di belah Utara, orang selalu panggil batu cincin sebagai batu akek ataupun akik. Ramai ingat semua batu akik tu ialah Agate, padahal sebenarnya istilah akik lebih luas daripada tu.
Secara geologi, kebanyakan batu akik yang digunakan dalam pembuatan cincin datang daripada keluarga mineral Chalcedony (Kalsedon), iaitu sejenis mineral silika yang terbentuk secara semula jadi hasil proses geologi berjuta-juta tahun. Dalam keluarga Chalcedony ni terdapat pelbagai jenis batu seperti Agate, Jasper, Carnelian, Onyx, Chrysoprase dan beberapa lagi variasi lain.
Chalcedony pula merupakan silika kriptokristalin, bermaksud hablur Quartz di dalamnya terlalu halus sehingga sukar dilihat walaupun menggunakan mikroskop biasa. Mineral ini terdiri daripada campuran Quartz dan Moganite, yang kedua-duanya mempunyai formula kimia yang sama iaitu SiO₂ (Silikon Dioksida) tetapi berbeza dari segi susunan struktur kristalnya.
Disebabkan struktur yang halus inilah, permukaan Chalcedony kelihatan berkilat seakan-akan lilin (waxy luster), selain mempunyai ketahanan yang agak tinggi. Batu ini juga antara mineral yang popular dijadikan barang kemas kerana tahan calar dan boleh digilap sehingga berkilau cantik.
Ciri-ciri Chalcedony
Formula Kimia
- SiO₂ (Silikon Dioksida)
Warna
- Jernih
- Putih
- Kelabu
- Biru kelabu
- Coklat
- Hitam
- Kuning
- Merah
- Hijau
- Ungu
- serta pelbagai warna lain bergantung kepada kandungan mineral semasa pembentukannya.
Kilauan
- Waxy (seakan lilin)
- Kusam hingga berkilat selepas digilap
Ketelusan
- Lut sinar hingga separa lut cahaya
Kekerasan
- 6.5 – 7 pada Skala Mohs
Graviti Tentu
- Sekitar 2.60
Fakta Menarik
Warna Chalcedony yang dijual di pasaran tidak semestinya warna asal. Sebahagiannya telah melalui proses rawatan seperti pemanasan atau pencelupan warna bagi menghasilkan tona yang lebih menarik. Sebab itu terdapat batu yang warnanya terlalu terang atau sekata berbanding batu semula jadi.
Agate
Agate ialah salah satu variasi Chalcedony yang paling terkenal di dunia batu permata. Ciri utama yang membezakan Agate ialah lapisan atau jalur (banding) yang terbentuk secara semula jadi hasil pengumpulan silika secara berperingkat di dalam rongga batu gunung berapi.
Kebanyakan Agate terbentuk apabila larutan silika memenuhi ruang kosong dalam batuan lava atau batu metamorf. Lama-kelamaan, lapisan demi lapisan terbentuk sehingga menghasilkan corak yang unik. Setiap batu hampir mustahil mempunyai corak yang sama.
Agate biasanya mempunyai sifat lut cahaya (translucent). Jika disuluh menggunakan lampu dari belakang, cahaya masih mampu menembusi sebahagian batu tersebut. Inilah antara cara paling mudah membezakan Agate dengan Jasper.
Antara faktor yang menentukan nilai Agate ialah:
- Corak jalur yang unik
- Gabungan warna semula jadi
- Tahap ketelusan
- Saiz batu
- Keadaan batu tanpa rekahan
- Lokasi asal batu
Semakin jarang corak dan warnanya, semakin tinggi nilai batu tersebut dalam pasaran pengumpul batu permata.
Fakta Menarik
Agate ditemui hampir di seluruh dunia termasuk Brazil, Uruguay, Madagascar, India, Mexico, Australia dan Indonesia. Malaysia juga mempunyai beberapa lokasi yang menghasilkan batu keluarga Chalcedony, namun dalam jumlah yang lebih kecil.
Jasper
Jasper juga merupakan ahli keluarga Chalcedony, namun mempunyai ciri yang berbeza daripada Agate.
Perbezaan paling mudah ialah Jasper bersifat legap (opaque). Cahaya tidak mampu menembusi batu ini walaupun disuluh menggunakan lampu yang terang. Kelegapan tersebut berpunca daripada kandungan bendasing seperti besi, tanah liat, mangan dan mineral lain yang bercampur semasa proses pembentukan batu.
Jasper biasanya hadir dengan warna yang lebih pekat seperti:
- Merah
- Hijau
- Kuning
- Coklat
- Hitam
- Biru (agak jarang)
Warna merah yang paling biasa ditemui lazimnya berpunca daripada kandungan oksida besi di dalam batu tersebut.
Walaupun Jasper tidak mempunyai jalur seperti Agate, batu ini tetap terkenal kerana corak semula jadinya yang menarik seperti tompok, bintik, urat dan corak landskap yang terbentuk hasil campuran pelbagai mineral ketika proses geologi berlaku.
Jasper terbentuk daripada silika kriptokristalin sama seperti Agate, namun lazimnya berlaku dalam ketulan batu yang lebih besar. Batu ini banyak ditemui di kawasan berhampiran aktiviti gunung berapi purba, aliran sungai serta kawasan yang pernah mengalami proses hidroterma berjuta-juta tahun dahulu.
Cara Mudah Bezakan Agate dan Jasper
| Agate | Jasper |
|---|---|
| Lut cahaya | Legap |
| Ada jalur atau lapisan | Tiada jalur yang jelas |
| Warna lebih lembut dan berlapis | Warna lebih pekat |
| Terbentuk dalam rongga batu gunung berapi | Banyak terbentuk sebagai ketulan silika besar |
| Nilai bergantung pada corak jalur | Nilai bergantung pada corak dan warna |
