BATU PERMATA DI ALAM MELAYU MENGIKUT ISTILAH TEMPATAN, GEOLOGI DAN GEMOLOGI

 20 jenis batu permata yang paling terkenal 

di Alam Melayu

Berikut ialah 20 jenis batu permata yang paling terkenal di Alam Melayu, merangkumi nama tradisional Melayu, istilah geologi/petrologi, istilah gemologi, komposisi kimia, kekerasan Mohs dan ringkasan sifatnya. Senarai ini disusun berdasarkan penggunaan istilah dalam manuskrip Melayu, perdagangan permata Nusantara, Kamus Dewan dan istilah gemologi moden.

Bil	Nama di Alam Melayu	Istilah Geologi / Petrologi	Istilah Gemologi	Formula Kimia	Mohs	Ringkasan
1	Intan / Berlian	Diamond	Diamond	C	10	Mineral semula jadi paling keras di dunia, indeks biasan sangat tinggi dan kilauan luar biasa.
2	Delima	Korundum merah	Ruby	Al₂O₃	9	Warna merah disebabkan kromium. Antara empat batu permata berharga utama.
3	Nilam	Korundum biru	Sapphire	Al₂O₃	9	Terdapat dalam hampir semua warna kecuali merah. Nilam biru paling terkenal.
4	Zamrud	Beril hijau	Emerald	Be₃Al₂Si₆O₁₈	7.5–8	Warna hijau daripada kromium atau vanadium. Hampir semua zamrud mempunyai inklusi semula jadi.
5	Kecubung	Kuarza ungu	Amethyst	SiO₂	7	Variasi kuarza berwarna ungu akibat besi dan penyinaran semula jadi.
6	Cempaka	Kuarza kuning	Citrine	SiO₂	7	Variasi kuarza kuning. Banyak di pasaran ialah kecubung yang dirawat haba.
7	Akik / Akek	Kalsedoni	Agate / Chalcedony	SiO₂	6.5–7	Batu berjalur pelbagai warna yang sangat popular di Nusantara.
8	Jaspis	Jasper	Jasper	SiO₂	6.5–7	Kuarza legap dengan pelbagai warna akibat kekotoran besi.
9	Baiduri	Opal	Precious Opal	SiO₂·nH₂O	5.5–6.5	Mengandungi air dan terkenal dengan fenomena "play-of-colour".
10	Jed	Jadeit / Nefrit	Jade	NaAlSi₂O₆ / Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂	6–7	Sangat dihargai dalam budaya Asia kerana ketahanan dan keindahannya.
11	Firus	Turquoise	Turquoise	CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂O	5–6	Batu biru kehijauan yang terkenal sejak zaman Parsi dan Timur Tengah.
12	Yakut	Zirkon	Zircon	ZrSiO₄	7.5	Permata semula jadi, bukan cubic zirconia. Mempunyai kilauan tinggi.
13	Topaz	Topaz	Topaz	Al₂SiO₄(F,OH)₂	8	Terkenal dengan warna kuning keemasan, biru dan merah jambu.
14	Ratna Wilis	Olivin	Peridot	(Mg,Fe)₂SiO₄	6.5–7	Permata hijau zaitun yang terbentuk daripada magma mantel bumi.
15	Lazuardi	Lapis Lazuli	Lapis Lazuli	(Na,Ca)₈(AlSiO₄)₆(SO₄,S,Cl)₂	5–5.5	Batu biru diraja yang digunakan sejak zaman Mesir Purba.
16	Spinel	Spinel	Spinel	MgAl₂O₄	8	Dahulu sering disalah anggap sebagai delima kerana warna merahnya.
17	Garnet / Manikam	Kumpulan Garnet	Garnet	X₃Y₂(SiO₄)₃	6.5–7.5	Hadir dalam pelbagai warna kecuali biru tulen.
18	Mutiara	Organik	Pearl	CaCO₃ + Conchiolin	2.5–4.5	Terbentuk di dalam tiram dan bukan mineral sebenar.
19	Merjan / Marjan	Organik	Coral	CaCO₃	3–4	Rangka koloni hidupan laut yang digunakan sebagai batu permata.
20	Kristal Gunung	Kuarza Jernih	Rock Crystal	SiO₂	7	Kuarza lutsinar tanpa warna yang sering digunakan dalam ukiran dan perhiasan.

Pengelasan Mengikut Geologi

1. Mineral Silikat

• Zamrud (Beril)
• Jed
• Yakut (Zirkon)
• Peridot
• Garnet
• Lapis Lazuli

2. Mineral Oksida

• Berlian (unsur asli karbon)
• Delima
• Nilam
• Spinel

3. Kumpulan Kuarza

• Kecubung
• Cempaka
• Kristal Gunung
• Akik
• Jaspis

4. Fosfat

• Firus

5. Silika Terhidrat

• Baiduri (Opal)

6. Batu Permata Organik

• Mutiara
• Merjan

Empat Batu Permata Berharga Utama (The Big Four)

Dalam gemologi moden, hanya empat batu permata diklasifikasikan sebagai Precious Gemstones:

1. Berlian (Diamond)
2. Delima (Ruby)
3. Nilam (Sapphire)
4. Zamrud (Emerald)

Semua batu permata lain secara tradisional dikelaskan sebagai Semi-Precious Gemstones, walaupun dalam industri gemologi moden istilah ini semakin kurang digunakan kerana nilai sesuatu batu lebih bergantung kepada faktor seperti kelangkaan, warna, kejernihan, saiz dan mutu pemotongan berbanding kategori "berharga" atau "separa berharga".

Istilah Klasik Alam Melayu

Dalam manuskrip Melayu lama, selain nama-nama batu di atas, turut digunakan istilah seperti:

• Ratna – batu permata secara umum.
• Manikam – permata bernilai tinggi, sering merujuk kepada delima atau batu merah.
• Jauhar – permata atau batu berharga.
• Permata – istilah umum bagi semua batu bernilai.
• Nilakandi – nama klasik bagi nilam.
• Akek – ejaan lama bagi akik.
• Merjan – ejaan klasik bagi marjan (coral).